คางทูม (Mumps/Epidemic parotitis) เป็นโรคที่เกิดจากการอักเสบของต่อมน้ำลาย โดยมากเป็นที่ต่อมน้ำลายข้างหู พบมากในเด็กอายุ 6-10 ขวบ ไม่พบในเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี และผู้ใหญ่อายุมากกว่า 40 ปี

สาเหตุเกิดจากเชื้อคางทูม ซึ่งเป็นไวรัสในกลุ่ม paramyxovirus เชื้อจะอยู่ในน้ำลายและเสมหะของผู้ป่วย ติดต่อโดยการไอ จามหรือหายใจรดกัน หรือโดยการสัมผัสถูกมือหรือสิ่งของเครื่องใช้ เช่น ผ้าเช็ดหน้า ผ้าเช็ดตัว แก้วน้ำ เป็นต้น ที่แปดเปื้อนเชื้อแบบเดียวกับไข้หวัด ซึ่งระยะฟักตัว 14-20 วัน

อาการ มักมีไข้ ครั่นเนื้อครั่นตัว เจ็บคอ เบื่ออาหาร อ่อนเพลีย และปวดในรูหูหรือหลังหูขณะเคี้ยวหรือกลืนนำมาก่อน 1-3 วัน ต่อมาพบบริเวณข้างหูหรือขากรรไกร มีอาการปวด บวมและกดเจ็บ ผิวหนังบริเวณนั้นอาจมีลักษณะแดง ร้อนและตึง ผู้ป่วยมักรู้สึกปวดร้าวที่หูขณะกลืน เคี้ยว หรืออ้าปาก บางรายอาจมีอาการบวมที่ใต้คางร่วมด้วย แต่บางรายอาจไม่มีไข้

อาการแทรกซ้อน ส่วนมากจะหายเองโดยไม่มีภาวะแทรกซ้อนตามมา แต่ที่พบบ่อยได้แก่ อัณฑะอักเสบ มีอาการไข้สูง หนาวสั่น ในผู้หญิงวัยแตกเนื้อสาวอาจพบรังไข่อักเสบ ปวดท้องน้อย และอาจพบเนื้อเยื่อหุ้มสมองอักเสบจากเชื้อไวรัสแต่มีอาการเพียงเล็กน้อยและหายได้เอง ส่วนสมองอักเสบอาจพบได้บ้างแต่น้อยมาก ถ้าพบอาจมีอาการรุนแรงถึงตายได้

การรักษา ให้รักษาตามอาการ เช่น ให้นอนพัก ดื่มน้ำมากๆ เช็ดตัวเวลามีไข้ ให้ยาลดไข้แก้ปวด ใช้กระเป๋าน้ำร้อนประคบบริเวณที่เป็นคางทูม ไม่ต้องให้ยาปฏิชีวนะ ถ้ามีอัณฑะอักเสบแทรกให้ประคบด้วยน้ำแข็ง แต่ถ้ามีอาการปวดท้องรุนแรง หรือซึมไม่ค่อยรู้สึกตัวให้ส่งโรงพยาบาล อาจต้องทำการตรวจพิเศษเพิ่มเติมและให้การรักษาตามสาเหตุที่ตรวจพบ

ข้อแนะนำ โรคนี้เกิดจากเชื้อไวรัส ถือเป็นโรคที่ไม่ร้ายแรง ซึ่งจะหายเองภายใน 1-2 สัปดาห์โดยไม่ต้องฉีดยาหรือให้ยาจำเพาะ การที่ชาวบ้านนิยมเขียน"เสือ"ด้วยตัวหนังสือจีนที่แก้มทั้ง 2 ข้าง หรือใช้ปูนป้ายแล้วหายได้นั้นก็เพราะเหตุนี้

อย่างไรก็ตาม ควรแยกผู้ป่วยออกต่างหากจนกว่าคางจะยุบบวมและควรเฝ้าระวังอาการแทรกซ้อนโดยเฉพาะในผู้ใหญ่ เมื่อเป็นแล้วจะไม่เป็นซ้ำอีก อาการคางบวม อาจมีสาเหตุมาจากโรคอื่นได้ ควรซักถามอาการและตรวจร่างกายให้ถี่ถ้วน โดยเฉพาะการตรวจดูภายในปากและลำคอ

โรคนี้ป้องกันได้โดยการฉีดวัคซีน มักทำรวมในเข็มเดียวกับวัคซีนป้องกันหัดและหัดเยอรมันที่มีชื่อเอ็มเอ็มอาร์ โดยฉีดในเด็กอายุ 9-15 เดือน



ข้อมูลจาก

หนังสือพิมพ์ข่าวสด